Badania na celiakię – jak się do nich przygotować?

Ciebie lub Twoje dziecko czeka diagnostyka celiakii? Być może zastanawiasz się, czy w tym czasie trzeba już odstawić gluten albo zadbać o inne szczegóły. To bardzo naturalne wątpliwości – właściwe przygotowanie może mieć wpływ na miarodajność wyników. O czym pamiętać? Sprawdź, jakie badania na celiakię może zlecić lekarz i jak się do nich przygotować, aby rezultaty nie wprowadzały w błąd!

Kiedy i dlaczego wykonuje się badania na celiakię?

Kiedyś uważana za chorobę wieku dziecięcego, z której można wyrosnąć. Dziś – zaliczana do chorób autoimmunologicznych, które trwają przez całe życie i wiążą się z nieodpowiednią reakcją organizmu. 

W przypadku celiakii (choroby trzewnej) wyzwalaczem układu odpornościowego jest gluten. Jak działa? W dużym uproszczeniu: po jego spożyciu komórki atakują same siebie, wywołując przewlekły stan zapalny jelit. A to często wiąże się z zaburzeniami wchłaniania, niedożywieniem oraz niedoborami witamin i minerałów (ma je niemal 90% nowo zdiagnozowanych osób z celiakią [1]). 

Kiedy wykonuje się diagnostykę celiakii? Lekarz może zalecić ją zwłaszcza w trzech grupach:

• osoby z objawami, które mogą wskazywać na chorobę trzewną,
• osoby z innymi chorobami, zwłaszcza immunologicznymi (np. Hashimoto, cukrzyca typu 1),
• osoby, które mają chorego na celiakię w bliskiej rodzinie.

Badania na celiakię u dzieci i dorosłych – u osób z objawami

Celiakia może aktywować się w każdym wieku, np. pod wpływem innej choroby, przewlekłego stresu czy ciąży. Ze względu na bardzo różnorodne objawy – które wynikają głównie z zaburzeń wchłaniania – rozpoznanie celiakii u dorosłych nierzadko trwa jednak latami. Kiedy lekarz może zalecić wykonanie badań? Przykładowe objawy, które mogą sugerować chorobę trzewną:

• przewlekłe zmęczenie, 
• problemy z pamięcią, koncentracją,
• kłopoty z płodnością, poronienia,
• anemia, niedobory witamin i minerałów,
• bóle głowy,
• bóle mięśni, kości,
• problemy żołądkowe,
• problemy skórne.

U dzieci jest trochę prościej – objawy bywają zwykle dość charakterystyczne. U młodszych pacjentów z celiakią często można zaobserwować m.in.:

• problemy gastryczne, np. biegunka, wzdęcia, nudności, ból brzucha,
• słabe przybieranie na wadze, niski wzrost, 
• niedobory witamin i minerałów, np. anemia,
• nawracające afty w jamie ustnej,
• opóźnione dojrzewanie, np. brak miesiączki.

Celiakia a Hashimoto, cukrzyca typu 1, choroby wątroby i inne schorzenia

Według badań celiakia występuje nawet u ok. 8,6% osób z Hashimoto [2] oraz ok. 10–15% chorych na cukrzycę typu 1 [3, 4]. Dlaczego?

Choroby autoimmunologiczne mogą występować parami. Nic zatem dziwnego, że diagnostykę celiakii często wykonuje się u osób z takimi schorzeniami jak cukrzyca typu 1, Hashimoto, reumatoidalne zapalenie stawów czy autoimmunologiczne choroby wątroby. 

Chcesz wiedzieć więcej o chorobach, które mogą zwiększać ryzyko zachorowania na celiakię? Sprawdź artykuł: Nietolerancja glutenu – jakie są predyspozycje do zachorowania? 

Diagnostyka celiakii u krewnych chorego. Czy ma sens?

Lekarze czasami zlecają badania na celiakię profilaktycznie – u osób, których bliscy mają wykrytą chorobę trzewną. W takiej sytuacji można zacząć od badań genetycznych, które potwierdzają lub wykluczają możliwość zachorowania. 

Dane ESPGHAN (Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci) wskazują, że krewni pierwszego stopnia (rodzice, dzieci, rodzeństwo) chorują 8 razy częściej [5].

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii?

Badania na celiakię to grupa różnych testów diagnostycznych, które pozwalają sprawdzić reakcję organizmu na gluten – obecność przeciwciał oraz uszkodzenia błony śluzowej jelit. Wykluczenie lub potwierdzenie celiakii jest możliwe na podstawie wyników takich badań jak:

• całkowite IgA, przeciwciała tTG IgA (u wszystkich),
• przeciwciała DGP IgG, tTG IgG, EMA IgG (w określonych przypadkach),
• biopsja jelita cienkiego (u większości, można odstąpić w określonych przypadkach),
• badanie genetyczne HLA-DQ2 i HLA-DQ8 (w określonych przypadkach).

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu celiakii? Dokładną listę testów oraz różnic w diagnostyce, które mogą występować m.in. ze względu na wiek, znajdziesz w artykule: Czy diagnostyka celiakii różni się u dzieci i dorosłych?

Gluten przed badaniami na celiakię – najważniejsza zasada przygotowania

Czeka Cię rozpoznanie celiakii? A może to Twoja pociecha ma mieć wkrótce badania? Pamiętaj o jednym: w trakcie diagnostyki trzeba spożywać gluten. Dieta bezglutenowa „na próbę” może zafałszować wyniki. Jak to możliwe?

Dlaczego eliminacja glutenu przed badaniami na celiakię jest błędem?

Gdy jesteś na diecie bezglutenowej, a badania na celiakię masz zaplanowane w niedalekiej przyszłości – testy mogą wyjść fałszywie ujemne, a więc niemiarodajne. Chociaż na początku to może wydawać się nielogiczne, tak naprawdę to obecność glutenu „uruchamia” reakcję autoimmunologiczną. A to właśnie ona jest sprawdzana w trakcie badań na celiakię.

Jeśli wyeliminujesz gluten, poziom charakterystycznych przeciwciał we krwi może się obniżyć, a zmiany w jelitach cofać – a wtedy choroba „ukryje się” w wynikach. W efekcie testy mogą wyjść fałszywie ujemne, mimo że celiakia faktycznie występuje.

Pamiętaj, że eliminacja glutenu to sposób leczenia celiakii. Celem stosowania takiej diety jest wyciszenie organizmu, m.in. zmniejszenie przewlekłego stanu zapalnego jelit. A jeśli jesteś w trakcie diagnostyki celiakii, najważniejsze jest wykrycie rzeczywistej reakcji organizmu.

Jak długo spożywać gluten przed wykonaniem badań na celiakię?

Na dietę bezglutenową najlepiej przejść dopiero po potwierdzeniu celiakii. Jeśli lekarz nie daje takich zaleceń, nie eliminuj glutenu samodzielnie. Taki jadłospis powinno się stosować tylko z wyraźnych wskazań medycznych.

A co w innej sytuacji? Jak podkreślają eksperci w artykule na stronie MedycynaPraktyczna.pl:

„[…] dawka i czas ekspozycji nie zostały jednoznacznie określone; według zaleceń brytyjskich – codzienne spożywanie ≥1 posiłku zawierającego gluten (~10 g glutenu dziennie – tyle zawierają 4 kromki chleba) przez ≥6 tyg. Nowsze dane wskazują, że mniejsza dawka glutenu również może wystarczyć (>3 g glutenu dziennie przez 2 tyg. lub 10 g glutenu dziennie przez 18 dni) [6]”.

Badania krwi na celiakię – jak się do nich przygotować?

Już wiesz, że jeśli przed badaniami przestaniesz jeść gluten, diagnostyka celiakii może dać błędny wynik. To więc najważniejszy element przygotowań do badań krwi – które mają wykryć obecność przeciwciał. O czym jeszcze pamiętać?

Czy do badań krwi na celiakię trzeba być na czczo?

Według informacji przedstawianych przez najpopularniejsze laboratoria: najczęściej większość badań na celiakię można wykonać o dowolnej porze dnia – więc nie trzeba być na czczo. Jeśli jednak razem z badaniami przeciwciał masz też inne testy (np. gdy wykonujesz szerokie badania w pakiecie), zalecenia mogą być inne. 

Dodatkowo wiele zależy od konkretnych standardów laboratorium oraz tego, w jaki sposób określono wartości referencyjne dla wyników. Przed pobraniem krwi sprawdź więc zalecenia, jakie przedstawia laboratorium. Znajdziesz je np. na swojej stronie internetowej lub na infolinii dla pacjentów.

Jakie leki i suplementy warto zgłosić przed badaniami na celiakię?

Zanim zgłosisz się do punktu pobrania krwi, warto porozmawiać z lekarzem (np. rodzinnym, pediatrą, gastroenterologiem). Dokładny wywiad na temat stanu zdrowia oraz przyjmowanych leków i suplementów pomoże Ci jeszcze lepiej przygotować się do pobrania – aby wyniki były miarodajne.

Przykład? Jeśli diagnozujesz celiakię, a cukrzyca typu 1, Hashimoto czy inne choroby muszą być stale leczone, specjalista może zalecić wykonanie badań o konkretnej godzinie, np. rano przed przyjęciem leków. Dodatkowo przy interpretacji wyników weźmie pod uwagę przyjmowane preparaty.

Gastroskopia i kolonoskopia w badaniach na celiakię – przygotowanie krok po kroku

Standardowe badania na celiakię obejmują również biopsję jelita cienkiego – wycinki jelita pobiera się podczas gastroskopii. Dzięki temu lekarz może ocenić, czy gluten niekorzystnie wpłynął już na kosmki jelitowe. 

W niektórych przypadkach, gdy wykonuje się badania na celiakię u dzieci z konkretnymi wynikami przeciwciał, można pominąć biopsję. O takim rozwiązaniu decyduje jednak lekarz.

A co z kolonoskopią? To badanie jelita grubego, którego nie wykonuje się standardowo do rozpoznania celiakii. Gastroenterolog może jednak zlecić kolonoskopię, jeśli oprócz choroby trzewnej podejrzewa również np. nieswoiste zapalenia jelit.

Przygotowanie do gastroskopii z biopsją jelita cienkiego

Co zrobić w sytuacji, gdy do diagnostyki niezbędna jest biopsja jelita cienkiego? Przygotowanie do badania wcale nie jest trudne. Dokładne wskazówki przedstawią Ci lekarz i konkretny ośrodek, jednak zwróć uwagę przede wszystkim na:

• jedzenie – dzień przed badaniem postaw na lekkostrawną dietę, nie jedz nic 8 godzin przed gastroskopią,
• napoje – ok. 2–8 godzin przed badaniem nie pij,
• papierosy – nie pal kilka godzin przed badaniem,
• biżuterię, soczewki, protezę, aparat słuchowy – zdejmij je przed badaniem.

Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w artykule: Gastroskopia – jak się przygotować do badania?

FAQ – najczęstsze pytania o badania na celiakię

Co jeszcze warto wiedzieć o diagnostyce celiakii? Sprawdź odpowiedzi na pytania, które najczęściej zadają internauci.

Czy przy chorobie autoimmunologicznej warto wykonać badania na celiakię profilaktycznie?

Ryzyko zachorowania na celiakię u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi (np. wątroby czy tarczycy) jest podwyższone. Warto więc monitorować objawy i w razie czego rozpocząć diagnostykę. Niektórzy lekarze zalecają również wykonanie badań DNA, które wskazują na predyspozycje do zachorowania. 

Czy przed gastroskopią w badaniach na celiakię trzeba spożywać gluten?

W trakcie gastroskopii lekarz pobiera wycinki do biopsji jelita cienkiego. Przygotowanie obejmuje spożywanie glutenu – eliminacja tego składnika „na próbę” może dać fałszywie ujemny wynik. Stosowanie diety bezglutenowej bez wskazań lekarza nie jest zalecane.

Czy kolonoskopia jest konieczna w badaniach na celiakię?

Kolonoskopia nie jest badaniem, które standardowo wykonuje się w trakcie diagnostyki celiakii. Raczej nie przeprowadza się jej u osób, u których podejrzewa się chorobę trzewną. Lekarz może zlecić kolonoskopię jednak wtedy, gdy różnicuje celiakię z innymi problemami zdrowotnymi.

Co zrobić, jeśli gluten został już wyeliminowany przed badaniami?

Jeśli nie ma jeszcze potwierdzenia celiakii, najlepiej wrócić do glutenu. Aby diagnoza była miarodajna (przeciwciała, ocena stanu jelit), trzeba spożywać go kilka tygodni. Porozmawiaj jednak z lekarzem, który indywidualnie przeanalizuje Twój przypadek.

Źródła:

[1] www.celiakia.pl/celiakia/objawy/
[2] www.termedia.pl/poz/Prof-Anna-Poplawska-Kita-o-chorobie-Hashimoto,36019.html
[3] Waliłko E. i in., Celiakia u dorosłych osób z cukrzycą typu 1.
[4] www.celiakia.pl/celiakia/nieleczona-celiakia/
[5] ESPGHAN, Celiakia – ulotka.
[6] www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.10.
www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2009/11/poradnik-6-2015-wer-4.pdf
www.celiakia.pl/celiakia/diagnoza/
www.celiakia.pl/celiakia-u-dzieci-aktualne-zasady-diagnostyki-wedlug-espghan/
www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/ukladpokarmowy/70416,celiakia
www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/51054,gastroskopia