Celiakia a ryzyko osteoporozy – jak chronić swoje kości?

Gęstość kości obniża się z wiekiem – to naturalny proces, który rozpoczyna się już po 40–45. roku życia [1]. Najpierw przyjmuje formę osteopenii, później może dojść do osteoporozy. A jeśli masz celiakię lub podejrzewasz u siebie właśnie tę chorobę? Ryzyko problemów z układem kostnym rośnie, również w młodszym wieku. 

Dlaczego celiakia oraz osteopenia i osteoporoza tak często współwystępują? Jak zadbać o zdrowie kości? Czy dieta bezglutenowa obniża ryzyko złamań? Sprawdź!

Celiakia – czy zwiększa ryzyko osteoporozy?

Celiakia (choroba trzewna, trwała nietolerancja glutenu) to jedna z przyczyn tzw. osteoporozy wtórnej – która może pojawić się w każdym wieku, nie tylko w związku z naturalnymi procesami starzenia. Z obniżoną gęstością kości zmaga się spora liczba celiaków, co pokazują liczne badania.

Przykładowo włoscy naukowcy przez 40 lat badali pacjentów z celiakią, analizując ich objawy i powikłania. Najczęstszym zaburzeniem, które zaobserwowali, okazała się osteopenia. Ten problem występował u 59,9% badanych [2]. 

W metaanalizie (badaniu, które analizuje wiele tekstów naukowych) wykazano z kolei, że 14,4% celiaków ma osteoporozę, a 39,6% osteopenię [3]. W tym przypadku autorzy brali pod uwagę tylko osoby w młodszym wieku (w przypadku kobiet – przed menopauzą). 

Jeszcze inne dane wskazują, że u 30–60% nowo zdiagnozowanych pacjentów z celiakią występuje obniżona gęstość kości, a u 18–35% osteoporoza [4].

Celiakia a osteoporoza i osteopenia – to warto wiedzieć

Dlaczego celiakia zwiększa ryzyko osteopenii i osteoporozy? W zrozumieniu tego problemu pomoże Ci lepsze poznanie mechanizmu działa choroby trzewnej. 

Celiakia to choroba autoimmunologiczna, a czynnikiem wyzwalającym jest spożycie glutenu (nawet minimalnej ilości). W dużym uproszczeniu: gdy osoba chora zje gluten, organizm atakuje sam siebie. Ofiarą padają kosmki jelitowe, czyli wypustki odpowiadające za wchłanianie składników odżywczych. A stąd już krótka droga do osteopenii i osteoporozy – w końcu organizm nie może poprawnie wchłaniać m.in. wapnia i witaminy D (z jedzenia i suplementów czy leków). 

Sprawy nie ułatwiają również możliwe problemy z mikroflorą jelitową – często obecne u osób z celiakią [3]. Także one niekorzystnie wpływają na wchłanianie (m.in. z powodu stanów zapalnych) i mogą wywoływać niedobory składników odżywczych. 

Zaburzenia mikrobioty jelitowej i uszkodzenia kosmków jelitowych to więc kombinacja, z którą łatwo chociażby o niedobory wapnia, witaminy D czy fosforu – a więc kluczowych dla kości substancji. To zatem złożony problem.

Podejrzewasz u siebie chorobę trzewną i zastanawiasz się, jak zdiagnozować celiakię, jakie badania wykonać i kiedy wyeliminować gluten? Dokładną ścieżkę diagnostyki znajdziesz w artykule: Celiakia – jak ją zdiagnozować?

Objawy i diagnoza osteoporozy u osób z celiakią

Osteopenia i osteoporoza mogą długo nie dawać zauważalnych czy bólowych objawów. Jeśli zmagasz się z celiakią, warto więc profilaktycznie wykonywać badania w kierunku obniżonej gęstości kości. Co jednak może świadczyć o osteoporozie? Wśród najczęstszych objawów wymienia się przede wszystkim:

• bóle kości, szczególnie kręgosłupa,
• zaburzenia chodu,
• zgarbioną postawę,
• obniżenie wzrostu,
• uwydatniony brzuch,
• wyższe ryzyko złamań, częste złamania.

A jakie inne objawy może powodować celiakia? Jak do tej pory opisano ok. 200 różnych [5]. Niektórzy mówią, że każdy ma trochę inną chorobę trzewną – i to głównie dlatego schorzenie jest tak trudne do diagnozy. Symptomy to między innymi:

• problemy żołądkowe (np. bóle brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia),
• bóle mięśni i stawów,
• problemy z płodnością, poronienia,
• bóle głowy, migreny,
• przewlekłe zmęczenie, senność,
• anemia,
• afty w jamie ustnej,
• uszkodzenie szkliwa zębowego.

Jak zatem zdiagnozować osteopenię i osteoporozę u osób, które mają już zdiagnozowaną celiakię? Na podstawie objawów, historii rodziny oraz innych informacji zebranych w trakcie wywiadu lekarz zaleci odpowiednie badania. 

Wśród nich mogą znaleźć się m.in. DEXA (dual-energy X-ray absorptiometry, pomiar gęstości mineralnej np. w kręgosłupie), RTG oraz badania krwi (np. poziom witaminy D i wapnia, oznaczenie parathormonu czy markerów obrotu kostnego).

Czy dieta bezglutenowa pomaga w leczeniu osteoporozy?

Eksperci podkreślają, że ścisła dieta bezglutenowa rzeczywiście ma korzystny wpływ na gęstość mineralną kości u osób z celiakią [4]. To przede wszystkim dlatego, że organizm może w końcu lepiej wchłaniać substancje niezbędne dla zdrowia kości. Nie bez znaczenia pozostaje też redukcja stanu zapalnego.

Warto jednak zadbać o to, by codzienne menu było urozmaicone i odpowiednio zbilansowane. Restrykcje powodują, że łatwiej o niedobory witamin z grupy B, błonnika, cynku, magnezu czy wielu innych składników.

Szukasz wsparcia w komponowaniu posiłków bezglutenowych? Więcej informacji czeka na Ciebie w artykule: Dieta bezglutenowa – jak uniknąć niedoborów?

Co jeszcze może pomóc? Zadbaj o swoje jelita. Bo chociaż eliminacja glutenu korzystnie wpływa na mikroflorę jelitową, przy takiej diecie trudno o całkowitą równowagę. Mówi o tym chociażby prof. dr hab. n. med. Bożena Cukrowska w wywiadzie do magazynu „Bez glutenu”:

„Badania pokazują, że skład mikrobiomu u osoby z celiakią jest inny niż u osoby zdrowej. Po wprowadzeniu diety bezglutenowej oczywiście znów się zmienia, ale nie osiąga stanu takiego, jaki jest u osób zdrowych” [6].

Wsparciem dla mikrobioty jelitowej może być więc probiotyk bez glutenu – odpowiednio dopasowany do potrzeb osób, które eliminują gluten.

Pamiętaj! Dieta bezglutenowa to sposób leczenia dla osób, które mają już postawioną diagnozę. Jeśli nie masz jeszcze całkowitej pewności, że to choroba trzewna, nie przechodź na dietę „na próbę”. To może utrudnić dalszą diagnostykę oraz pogłębić niedobory witamin i minerałów.

Jakich witamin brakuje przy osteoporozie?

Gdy wszystkie potrzebne substancje (w tym witaminy i minerały) znajdują się w organizmie w odpowiednich stężeniach, ciało człowieka działa jak dobrze naoliwiona maszyna. Problem pojawia się w przypadku niedoborów składników odżywczych. Nie inaczej jest przy osteoporozie. Które substancje są kluczowe dla poprawnej mineralizacji kości? Oto najważniejsze witaminy i minerały:

• witamina D (np. tłuste ryby oraz ekspozycja na słońce i suplementy),
• witamina K (np. jaja, podroby, produkty mleczne, zielone warzywa),
• witamina C (np. papryka, truskawki, cytrusy),
• wapń (głównie produkty mleczne),
• fosfor (np. mięso, produkty mleczne, ryby),
• magnez (np. orzechy, pestki).

Niezbędne jest również białko, które w największej ilości znajdziesz w mięsie i rybach, strączkach oraz produktach mlecznych. O te wszystkie składniki stosunkowo łatwo w diecie bezglutenowej, dlatego warto zadbać o jadłospis dla mocnych kości i jelit. Ustal również z lekarzem odpowiednią suplementację witaminy D oraz stosowanie probiotyków bez glutenu. 

Rola aktywności fizycznej w profilaktyce osteoporozy

Według badań regularna aktywność fizyczna ma duże znaczenie w profilaktyce osteoporozy – wpływa korzystnie przede wszystkim na gęstość kości kręgosłupa. Badacze podkreślają również, że najskuteczniejsze jest wykonywanie różnorodnych ćwiczeń [8]. 

Dodatkowo aktywność zapewnia kościom codzienne obciążenia, dzięki czemu wspiera ich mineralizację (siedzący tryb życia działa z kolei osłabiająco). A to jeszcze nie wszystko, bo silne ciało oraz poprawa równowagi i koordynacji zmniejszają ryzyko uderzeń (np. o framugę drzwi) czy upadków. Tymczasem u osób ze słabszym układem kostnym do złamania może dojść nawet bez silniejszego urazu.

Pamiętaj! Jeśli zmiany są już zaawansowane, jesteś po złamaniach lub zmagasz się z bólem – przed rozpoczęciem bardziej skomplikowanych ćwiczeń porozmawiaj ze specjalistą (ortopedą, fizjoterapeutą). 

Osteoporoza i celiakia – pytania i odpowiedzi

Co jeszcze warto wiedzieć o problemach z układem szkieletowym? Poznaj odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. 

Czego nie wolno jeść przy osteoporozie?

Dieta przy osteoporozie powinna być zbilansowana – unikaj smażonych, tłustych i przetworzonych potraw oraz alkoholu. Jeśli masz osteoporozę i celiakię, wyeliminuj gluten. Osobom z chorobą trzewną szkodzi nawet minimalna ilość tego białka, np. znajdująca się w okruszkach. Specjaliści radzą także, by zmniejszyć spożycie szczawianów (znajdziesz je m.in. w szpinaku, szczawiu czy burakach) [7].

Czy choroby jelit sprzyjają osteoporozie?

Choroby jelit, np. celiakia, zwiększają ryzyko osteoporozy. Utrudniają wchłanianie niezbędnych substancji odżywczych oraz powodują stan zapalny i zaburzenia mikroflory jelitowej, a tym samym utrudniają mineralizację kości. Warto więc jak najszybciej rozpocząć diagnostykę i leczenie, np. odpowiednią dietą oraz probiotykami. 

Co może boleć przy osteoporozie?

Zaawansowane zmiany w układzie kostnym mogą powodować objawy bólowe spowodowane mikrozłamaniami. Niektórzy skarżą się np. na ból pleców, który może być wywołany złamaniem kompresyjnym kręgu. Bóle mogą wiązać się też ze zmęczeniem mięśni czy deformacją sylwetki i niepoprawną postawą ciała.

Trwała nietolerancja glutenu znacznie zwiększa ryzyko osteoporozy i osteopenii. Jeśli więc zmagasz się z celiakią, troska o zdrowie kości jest w Twoim przypadku szczególnie istotna. Pamiętaj, aby przestrzegać diety bezglutenowej oraz uzupełnić ewentualnie niedobory (wapnia, witaminy D oraz innych substancji). Pamiętaj też o regularnym ruchu i ogranicz używki. W ten sposób korzystnie wpłyniesz na mineralizację kości i zmniejszysz ryzyko powikłań, np. złamań.

Źródła:

[1] www.mp.pl/pacjent/reumatologia/choroby/64948,osteoporoza

[2] www.mdpi.com/2072-6643/16/14/2292

[3] www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2020/04/celiakia-11-2020-internet.pdf

[4] www.mdpi.com/2036-7422/15/4/62

[5] www.termedia.pl/gastroenterologia/Celiakia-choroba-o-wielu-twarzach,25623.html

[6] www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2020/04/celiakia-11-2020-internet.pdf

[7] www.ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/dieta-w-osteoporozie-produkty-zalecane-i-niewskazane/

[8] www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33239014/

www.ejcem.ur.edu.pl/system/tdf/01_z2_2008.pdf?file=1&type=node&id=364&force=

www.mp.pl/pacjent/ortopedia/choroby-urazy/271469,zlamanie-kompresyjne-kregu

www.edukacja.przegladreumatologiczny.pl/osteoporoza

www.researchgate.net/profile/Jadwiga-Ambroszkiewicz/publication/266494992_ZABURZENIA_PROCESU_KOSCIOTWORZENIA_I_RESORPCJI_KOSCI_U_25-LETNIEGO_MEZCZYZNY_Z_ZANIEDBANA_CELIAKIA/links/543fc3100cf21227a11b781e/ZABURZENIA-PROCESU-KOSCIOTWORZENIA-I-RESORPCJI-KOSCI-U-25-LETNIEGO-MEZCZYZNY-Z-ZANIEDBANA-CELIAKIA.pdf?origin=scientificContributions

www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.10.

www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1567576924005381

www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.16.17.