Celiakia – jak ją zdiagnozować?

Anemia, problemy z utrzymaniem ciąży, wysypka, bóle głowy… To tylko kilka z ok. 200 różnych opisanych do tej pory objawów celiakii [1]. Jak zatem zdiagnozować tę chorobę, skoro jej symptomy są tak różnorodne? I czy przed rozpoczęciem diagnostyki trzeba przejść na dietę bezglutenową? Sprawdź, na czym polega celiakia i jak ją wykryć!

Czym jest celiakia i dlaczego tak trudno ją zdiagnozować?

Według ekspertów 1 na 100 osób zmaga się z celiakią, czyli inaczej trwałą nietolerancją glutenu lub chorobą trzewną [2]. Nie wszyscy chorzy zdają sobie z tego jednak sprawę: objawy schorzenia są tak różnorodne, że często trudno przypisać je jednoznacznie właśnie celiakii. 

Wciąż wiele osób myli tę chorobę z klasyczną alergią pokarmową, a świadomość społeczna jest stosunkowo niska. To właśnie dlatego z danych z 2019 roku wynika, że średni czas diagnostyki w Polsce to aż… 9 lat [3].

Na czym więc w skrócie polega celiakia? Co to za problem zdrowotny? To choroba, która jest:

• glutenozależna – czynnikiem, który powoduje objawy, jest gluten (białko obecne w niektórych zbożach, np. pszenicy),
• autoimmunologiczna – organizm nie reaguje poprawnie i po spożyciu glutenu wytwarza przeciwciała, którymi atakuje sam siebie,
• przewlekła i trwała – obecnie jedynym sposobem łagodzenia objawów jest stosowanie diety bezglutenowej od momentu diagnozy do końca życia,
• o podłożu genetycznym – według specjalistów zachorowanie na celiakię przez osoby, które nie mają konkretnego zestawu genów, jest właściwie niemożliwe.

Warto wiedzieć… Wiele osób, które podejrzewają u siebie celiakię, zapobiegawczo eliminuje gluten lub próbuje ograniczać ten składnik w codziennym jadłospisie. To błąd! Dlaczego? Jeśli to rzeczywiście on odpowiada za objawy, przejście na dietę bezglutenową może zaburzyć proces diagnostyczny (niemiarodajne wyniki). Gluten trzeba wyeliminować dopiero wtedy, gdy takie postępowanie zaleci lekarz. W ten sposób łatwiej postawić odpowiednią diagnozę!

Celiakia – jakie są typowe objawy?

Celiakię często kojarzy się klasyczną postacią tej choroby: bólami brzucha, biegunką czy wzdęciami oraz utratą masy ciała. Chociaż takie symptomy są powszechnie uważane za typowe, większość pacjentów reaguje inaczej. 

Z czym częściej zmagają się więc chorzy na celiakię? Objawy są bardzo różnorodne i nieoczywiste, mogą też zmieniać się w czasie. Przykładowe problemy zdrowotne, które mogą być objawem nieleczonej celiakii:

• niedobory witamin i minerałów, np. anemia,
• przewlekłe zmęczenie, nadmierna senność,
• problemy z zajściem w ciążę, poronienia,
• bóle głowy, migreny,
• depresja, stany lękowe,
• bóle kości, mięśni, stawów,
• problemy skórne, wysypki,
• afty, owrzodzenia w jamie ustnej,
• wczesna miażdżyca.

To tzw. celiakia nieklasyczna. Dlaczego ma tak różne symptomy? Już wiesz, że organizm osób z chorobą trzewną niepoprawnie reaguje na gluten. Pod jego wpływem zaczyna atakować kosmki jelitowe. Tymczasem te niewielkie wypustki mają za zadanie zwiększać powierzchnię chłonną jelit. Jeśli są uszkodzone, nie mogą poprawnie pełnić swojej funkcji. To powoduje, że nawet idealnie skomponowana dieta czy stosowanie suplementów mogą nie wystarczyć – a wtedy organizm zmaga się z niedoborami składników odżywczych, które w konsekwencji wywołują różnorodne symptomy.

Jak objawia się celiakia u dzieci?

Kiedyś celiakię uważano za jedną z chorób wieku dziecięcego. Dziś już wiadomo, że można ją zdiagnozować w każdym wieku. Celiakia u dzieci ma jednak zwykle bardziej charakterystyczny przebieg, co ułatwia rozpoznanie.

W jaki sposób u najmłodszych objawia się więc trwała nietolerancja glutenu? Objawy skórne, słaby przyrost wagi i wzrostu, problemy żołądkowe (biegunka, ból brzucha, wzdęcia), afty, defekty szkliwa, częste złamania… To główne symptomy, które powinny zaniepokoić rodziców. 

Kto najczęściej choruje na celiakię, czy można zachorować w dorosłym wiekui dlaczego tej choroby nie da się obecnie wyleczyć? Odpowiedzi na te oraz inne pytania znajdziesz w artykule: Celiakia – czy można z niej wyrosnąć?

Testy z krwi na celiakię – od czego zacząć?

Podejrzewasz u siebie lub dziecka celiakię? Jak wykryć tę chorobę? Według najnowszych wytycznych na początku wykonuje się badania krwi, dzięki którym można sprawdzić obecność przeciwciał wytwarzanych przez organizm pod wpływem glutenu. Podstawowe badania wyszczególnione na stronie celiakia.pl to:

• przeciwciała tTG IgA (przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA), 
• całkowity poziom IgA.

Uzupełniająco (gdy całkowity poziom IgA jest niższy niż norma) mogą przydać się wyniki poziomu:

• przeciwciał DGP IgG (przeciwko deaminowanemu peptydowi gliadyny),
• przeciwciał tTG IgG (przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgG),
• przeciwciał EmA IgG (przeciwko endomysium mięśni gładkich w klasie IgG).

Najpierw warto zgłosić się jednak do lekarza rodzinnego lub bezpośrednio do gastroenterologa, gdzie specjalista przeanalizuje wszystkie objawy. 

Biopsja jelita cienkiego w diagnostyce celiakii – czy jest konieczna?

Eksperci podkreślają, że nawet 22% chorych na celiakię może nie mieć we krwi opisanych wyżej przeciwciał. Inni z kolei je mają, ale ta obecność wcale nie świadczy o chorobie trzewnej [4]. Jak zdiagnozować celiakię, skoro badania krwi nie wystarczą? 

To właśnie dlatego wykonuje się drugie badanie, czyli biopsję jelita cienkiego. Najczęściej jest przeprowadzana w trakcie gastroskopii. Podczas zabiegu lekarz wprowadza cienką rurkę przez usta pacjenta. To szybki i efektywny sposób nie tylko na ocenę stanu przewodu pokarmowego, lecz również pobranie wycinków jelita. Dzięki temu można sprawdzić, czy doszło do degradacji kosmków jelitowych. 

Chcesz wiedzieć więcej o gastroskopii? Sprawdź artykuł: Gastroskopia – jak się przygotować do badania?

Istnieje jednak grupa, u której można postawić diagnozę celiakii bez biopsji jelita cienkiego. To dzieci i młodzież, które spełniają konkretne kryteria. Według danych projektu ProCeD rozpoznanie stawia się w ten sposób u ok. połowy dzieci i młodzieży [5].

Zgodnie z wytycznymi podanymi przez ESPGHAN (Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci) [5] biopsja nie jest konieczna, gdy u niepełnoletniego pacjenta:

• poziom przeciwciał tTG IgA jest bardzo wysoki (min. 10 razy więcej niż norma),
• z innej próbki krwi wykryto przeciwciała EmA IgA.

Co ważne, w tym przypadku dzieci i młodzież nie muszą mieć objawów. Zwykle należą jednak do grupy podwyższonego ryzyka, np. gdy chorują rodzice czy rodzeństwo. 

Więcej na temat grup, które częściej chorują, znajdziesz w artykule: Nietolerancja glutenu – jakie są predyspozycje do zachorowania?

Testy genetyczne na celiakię

Nawet 30% całej populacji ma geny odpowiedzialne za celiakię, a więc antygeny HLA-DQ2 (2.2 lub 2.5) lub HLA-DQ8 [6]. Samo ich wykrycie nie świadczy więc jeszcze o obecności choroby trzewnej. Nie jest to więc badanie, które przeprowadza się na początku diagnostyki.

Kiedy wykonywać więc badanie genetyczne? Celiakię można diagnozować w ten sposób u osób, u których lekarz ma jakiekolwiek wątpliwości. Bywa również przeprowadzane w grupach podwyższonego ryzyka, np. bliskich krewnych chorego czy u osób z chorobami, które często współwystępują z celiakią (np. Hashimoto, cukrzyca typu 1, zespół Downa).

Nietolerancja glutenu a celiakia – poznaj różnicę

Nietolerancja glutenu to ogólna nazwa grup chorób i zaburzeń glutenozależnych. Oznacza po prostu wszystkie problemy zdrowotne, które wiążą się z objawami po spożyciu tego białka. Są to przede wszystkim:

• celiakia (trwała nietolerancja glutenu),
• alergia na gluten (na pszenicę),
• nieceliakalna nadwrażliwość na gluten.

Jak widzisz – wszystkie przypadki celiakii są nietolerancją glutenu, jednak nie wszystkie przypadki nietolerancji glutenu to celiakia. 

Dlaczego ważne jest wczesne rozpoznanie celiakii?

Nieleczona celiakia powoduje stopniową degradację kosmków jelitowych, a w efekcie niedobory witamin i minerałów oraz różnorodne objawy. Może też zwiększać ryzyko zachorowania na inne schorzenia. Im szybciej lekarz postawi diagnozę, tym szybciej będzie można wyeliminować gluten. A to znacznie zwiększa szanse na zdrowsze, bezpieczniejsze i szczęśliwsze życie. 

Dieta bezglutenowa jako metoda łagodzenia objawów celiakii

Celiakia nie jest alergią pokarmową czy częścią zespołu jelita drażliwego. Nie można z niej wyrosnąć i nie może minąć – jeśli zostanie zdiagnozowana w dzieciństwie, chory żyje z chorobą trzewną do końca życia. To wcale nie oznacza jednak, że nic nie da się zrobić, by poczuć się lepiej. 

Jak zatem łagodzić objawy celiakii? Leczenie polega na eliminacji glutenu z jadłospisu. Szkodliwe są nawet minimalne ilości, np. mąka na desce do krojenia czy okruszki chleba. 

Aby dowiedzieć się o celiakii jeszcze więcej, przeczytaj artykuł: Celiakia – fakty i mity. Czy odrobina glutenu faktycznie nie zaszkodzi?

Pytania i odpowiedzi na temat diagnostyki celiakii

Co jeszcze warto wiedzieć o diagnostyce celiakii? Poznaj odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania.

Czy dieta bezglutenowa powinna być wprowadzona przed diagnozą?

Nie – jeśli przed badaniami wyeliminujesz gluten z diety, wyniki mogą być niemiarodajne (np. wykażą brak przeciwciał). W ten sposób wydłużasz tylko cały proces diagnostyczny. 

Czy celiakia zwiększa ryzyko innych chorób?

Nieleczona celiakia może powodować wiele różnorodnych objawów i zwiększać ryzyko chorób, np. anemii, depresji, osteoporozy czy zaburzeń neurologicznych. 

Jak długo trwa regeneracja organizmu po rozpoczęciu diety bezglutenowej?

Jedynym sposobem leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa. Efekty, czyli regeneracja jelit, to jednak kwestia indywidualna. Proces może trwać od kilku tygodni do kilku lat [4].

Celiakia może wydawać się trudną chorobą – jej leczenie zakłada eliminację bardzo dużej grupy produktów spożywczych. Jeśli jednak cokolwiek Cię niepokoi, warto jak najszybciej rozpocząć diagnostykę. Im szybciej zostanie postawiona diagnoza, tym szybciej organizm wróci do sprawności!

Źródła:

[1] www.termedia.pl/gastroenterologia/Celiakia-choroba-o-wielu-twarzach,25623.html

[2] www.celiakia.pl/celiakia/celiakia/

[3] www.celiakia.pl/polacy-srednio-9-lat-czekaja-na-diagnoze-celiakii/

[4] www.celiakia.pl/celiakia/diagnoza/

[5] www.ptghizd.pl/cm/uploads/2020/10/celiakia-nowe-rekomendacje-2020.pdf

[6] www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2009/11/poradnik-6-2015-wer-4.pdf

www.mp.pl/interna/table/B16.4.13-3

www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/ukladpokarmowy/70416,celiakia