Czy nietolerancja glutenu może powodować chroniczne zmęczenie?

Rano ledwo otwierasz oczy, a w ciągu dnia wciąż ziewasz i marzysz tylko o tym, by znów położyć się do łóżka? Nie tylko Ty zmagasz się z tym problemem – okazuje się, że nawet 1/3 pacjentów zgłasza lekarzowi zmęczenie [1]. To jeden z powszechniejszych objawów zdrowotnych. I jednocześnie jeden z najtrudniejszych w diagnostyce. 

W końcu przyczyn przewlekłego zmęczenia może być naprawdę wiele: od przepracowania i nadmiernego stresu, przez niedobory witamin, aż po różne choroby ogólne. Czy jednak wiesz, że na taki stan organizmu może wpływać również nieleczona nietolerancja glutenu? Sprawdź, w jaki sposób!

Gluten a zmęczenie – czy istnieje związek?

Gluten to białko, które znajduje się w zbożach takich jak pszenica czy żyto. Odpowiada m.in. za puszystą strukturę wypieków czy utrzymanie ich świeżości. U osób z nietolerancją glutenu (przede wszystkim celiakią lub nieceliakalną nadwrażliwością na gluten) może jednak spowodować dolegliwości zdrowotne. 

Jednym z takich symptomów jest właśnie przewlekłe zmęczenie – czyli stan uczucia przemęczenia, który trwa już ponad pół roku [1]. Osoba zmęczona czuje się osłabiona, senna, ma problemy z rozpoczęciem lub kontynuowaniem niektórych czynności. Nie pomagają nawet regularny sen, drzemki czy kawa. Ile można zresztą leżeć w łóżku?

W zależności od typu nietolerancji glutenu za chroniczne zmęczenie mogą odpowiadać m.in. stany zapalne w jelitach, zaburzenia mikrobioty jelitowej czy niedobory witamin i minerałów. Głównym wyzwalaczem w przypadku takich schorzeń jest gluten. To właśnie on wywołuje niepoprawną reakcję organizmu. 

Chcesz wiedzieć więcej o różnych formach nietolerancji glutenu? Sprawdź artykuł: Nadwrażliwość na gluten czy celiakia? Różnice, które warto znać.

Celiakia i przewlekłe zmęczenie – ukryta przyczyna braku energii

Jedną z chorób glutenozależnych jest celiakia (choroba trzewna), która dotyczy minimum 1% Polaków [2] (czyli ok. 400 tys. osób). Na czym dokładniej polega?

Celiakia, tak jak inne choroby autoimmunologiczne, wiąże się z niepoprawną reakcją układu odpornościowego. Układ immunologiczny błędnie uznaje, że zagrożeniem dla organizmu stają się jego własne tkanki. Często wytwarza więc atakujące przeciwciała. W tym przypadku czynnikiem wyzwalającym jest gluten, a ofiarą padają kosmki jelitowe (wypustki istotne dla przyswajania składników odżywczych). 

Ten złożony mechanizm powoduje, że osoby z celiakią zmagają się z wieloma różnymi objawami. Znajdziesz wśród nich nie tylko chroniczne zmęczenie, lecz także m.in. problemy żołądkowe, anemię, zmiany skórne, wczesną osteoporozę, afty w jamie ustnej czy problemy z płodnością. Nawet niewielkie ilości glutenu powodują w tym przypadku uszkodzenie jelit.

W jaki sposób nieleczona celiakia wywołuje objawy przewlekłego zmęczenia? Choroba trzewna działa na organizm wielotorowo, powodując:

• niedobory składników odżywczych,
• stały stan zapalny w organizmie,
• zaburzenia mikroflory jelitowej.

Według badań niedobory pokarmowe ma niemal 9/10 nowo zdiagnozowanych chorych na celiakię [3]. Są to m.in. niedobory żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego, a w konsekwencji także anemia – czyli jedne z przyczyn chronicznego zmęczenia i osłabienia organizmu.

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten – gdy testy nic nie wykazują

Jakie inne schorzenia wiążą się z nietolerancją glutenu? Wśród nich znajdziesz też nieceliakalną nadwrażliwość na gluten (NNG, NCGS). To problem zdrowotny, który diagnozuje się u osób z objawami obecnymi po spożyciu glutenu – ale gdy wcześniej wykluczy się u nich celiakię i alergię na pszenicę. 

Chociaż w przypadku NNG zwykle nie dochodzi do degradacji kosmków, symptomy potrafią dać się we znaki. Są uciążliwe i podobne do tych, z którymi zmagają się chorzy na celiakię. Przykładem może być właśnie zmęczenie, które dotyczy nawet 35–64% osób z nieceliakalną nadwrażliwością na gluten [4]. Pacjenci zgłaszają też inne objawy, takie jak bóle brzucha, bóle głowy, wysypkę czy biegunkę.

Stan zapalny i zmęczenie – jak gluten wpływa na układ odpornościowy?

Gluten nie zawsze jest szkodliwy – wbrew powszechnie krążącej opinii nie powoduje stanów zapalnych automatycznie u każdego. Takie problemy występują jedynie u tych osób, które zmagają się z nietolerancją glutenu, szczególnie z celiakią. 

To właśnie u nich spożycie tego białka pobudza pracę układu odpornościowego i wywołuje stan zapalny. A permanentny stan zapalny może przyczyniać się do uczucia przewlekłego zmęczenia. Nie bez znaczenia pozostaje też stan mikroflory jelitowej. W końcu jelita nazywa się drugim mózgiem człowieka. 

Zdrowy organizm zachowuje równowagę między dobrymi a złymi bakteriami jelitowymi, są one też bardzo różnorodne. U osób z zaburzeniami, np. z nietolerancją glutenu, często dochodzi jednak do dysbiozy jelit (czyli zaburzenia w składzie mikrobiomu). A stąd już o krok od różnych objawów. Zaburzenia mikroflory jelitowej mogą odpowiadać m.in. za przewlekłe zmęczenie psychiczne i fizyczne [5].

Czy masz podwyższone ryzyko zachorowania na celiakię lub nieceliakalną nadwrażliwość na gluten? Więcej dowiesz się z artykułu: Nietolerancja glutenu – jakie są predyspozycje do zachorowania?

Zespół nieszczelnego jelita – ukryty winowajca wyczerpania?

Wciąż trwają badania nad inną potencjalną przyczyną przewlekłego zmęczenia, która ma swoje źródło w jelitach. Chodzi o zespół nieszczelnego jelita. Czym jest ten problem zdrowotny? Według źródeł to:

„[…] stan związany ze zwiększoną przepuszczalnością błony śluzowej jelit z powodu jej uszkodzenia i destabilizacji. […] W konsekwencji do krwi przedostają się niekompletnie strawione składniki pokarmowe, drobnoustroje oraz toksyny, które negatywnie wpływają na pracę całego organizmu” [6].

Już wiesz, że nieleczona celiakia wiąże się z uszkodzeniem kosmków jelitowych – co prowadzi do zaburzeń we wchłanianiu. Uważa się, że chorzy na choroby autoimmunologiczne są narażeni także na zespół nieszczelnego jelita. Wśród innych możliwych przyczyn wymienia się m.in. stres, infekcje czy niektóre leki.

Gluten a zdrowie psychiczne – zmęczenie, mgła mózgowa

Nie ulega wątpliwości, że gluten może mieć wpływ na zdrowie psychiczne i układ neurologiczny. To jednak nie tylko przewlekłe zmęczenie. Jeśli masz nietolerancję tego białka, możesz zmagać się chociażby z tzw. mgłą mózgową (brain fog). 

To zespół różnych objawów związanych z funkcjami poznawczymi. W dużym skrócie: mózg działa tak, jakby był zasnuty mgłą. A to w praktyce oznacza problemy z koncentracją, pamięcią, podejmowaniem decyzji, orientacją w terenie czy motywacją do działania. 

Jak często pojawiają się takie objawy? Okazuje się, że są powszechne! Przykładowo: w jednym z badań nad samopoczuciem osób z celiakią wykazano, że mgły mózgowej po spożyciu glutenu doświadczyli wszyscy badani (100%) [7]. 

Chcesz wiedzieć więcej na temat tego objawu? Przeczytaj artykuł: Mgła mózgowa – nietypowy objaw nietolerancji glutenu. 

Jak sprawdzić, czy gluten jest przyczyną Twojego zmęczenia?

Jeśli podejrzewasz, że chroniczne zmęczenie wiąże się z glutenem, najlepiej nie eliminuj tego białka na własną rękę. Dlaczego? W ten sposób możesz opóźnić postawienie poprawnej diagnozy. W końcu organizm reaguje na gluten w określony sposób i jeśli wykluczysz ten składnik, badania mogą dać mylny obraz Twojego stanu zdrowia.

Co zatem zrobić? Najpierw udaj się do lekarza rodzinnego, pierwszego kontaktu. On zleci Ci podstawowe testy diagnostyczne i ewentualnie pokieruje dalej, do gastroenterologa. Dzięki temu potwierdzisz lub wykluczysz celiakię oraz alergię na pszenicę. 

Poznaj badania, które wykonuje się podczas diagnostyki choroby trzewnej: Celiakia – jak ją zdiagnozować?

A co w momencie, gdy mimo takich objawów jak przewlekłe zmęczenie celiakia i alergia zostały wykluczone? Lekarz może zdiagnozować nieceliakalną nadwrażliwość na gluten.

Poprawna diagnostyka jest kluczowa: osoby z celiakią muszą stosować dietę bezglutenową przez całe życie, a inne formy nietolerancji glutenu mogą wymagać mniejszych restrykcji. Wszystkiego dowiesz się jednak od lekarza, który dokładnie Cię przebada, postawi diagnozę i poda indywidualne zalecenia. 

Dieta bezglutenowa – czy to remedium na przewlekłe zmęczenie?

Już wiesz, że nie ma sensu przechodzić na dietę bezglutenową bez wyraźnych wskazań – m.in. ze względu na potencjalne utrudnienia w diagnostyce. To jednak jeszcze nie wszystko. 

Osoby, które eliminują gluten ze względów zdrowotnych, pozostają pod opieką lekarza i dietetyka. To dlatego, że taki jadłospis nie jest wcale tak łatwy do poprawnego zbilansowania. Może powodować niedobory, np. błonnika. 

Dodatkowo stosowanie diety bezglutenowej może również wywoływać zaburzenia mikroflory jelitowej. Czasami to oczywiście jedyne rozwiązanie, np. u osób z celiakią. Wtedy wsparciem może być m.in. probiotyk bez glutenu. Jeżeli okaże się jednak, że za chroniczne zmęczenie odpowiada coś innego – dieta bezglutenowa nie ma sensu. 

Więcej na ten temat znajdziesz w artykule: Mikroflora jelit – jak wpływa na nią dieta bezglutenowa?

Chroniczne zmęczenie, senność czy osłabienie organizmu znacznie obniżają codzienny komfort. Zamiast żyć pełnią życia, wciąż myślisz o powrocie do łóżka. Być może masz też trudności ze skupieniem i zapamiętywaniem. Chociaż zmęczenie to dość powszechny problem, nie lekceważ go – poszukaj przyczyny. Pamiętaj jednak o najważniejszym: jeśli podejrzewasz, że to gluten odpowiada za Twoje problemy zdrowotne, kluczowa jest konsultacja z lekarzem. Specjalista pomoże Ci postawić diagnozę i poda dopasowane zalecenia!

Źródła:

[1] www.mp.pl/pacjent/objawy/360967,ciagle-zmeczenie-przyczyny-i-choroby-ktorych-moze-byc-objawem

[2] www.nfz.gov.pl/gfx/nfz/userfiles/_public/dla_pacjenta/fop/celiakia_-_przewodnik_dla_pacjenta.pdf

[3] www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2018/04/poradnik-internet.pdf

[4] www.ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/alergie-i-nietolerancje-pokarmowe/nieceliakalna-nadwrazliwosc-na-gluten/

[5] www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8839554/

[6] Drąg J, Goździalska A, Knapik-Czajka M, Matuła A, Jaśkiewicz J. Nieszczelność jelit w chorobach autoimmunologicznych. Państwo i Społeczeństwo. 2017;17(4).

[7] www.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jgh.13706

www.verywellhealth.com/fatigue-caused-by-gluten-how-you-can-cope-562318

www.my.clevelandclinic.org/health/diseases/21622-gluten-intolerance

www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10520960/

www.healthline.com/nutrition/signs-you-are-gluten-intolerant

www.nhs.uk/conditions/coeliac-disease/symptoms/

www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6586565/

www.researchgate.net/publication/330248794_Fatigue_in_celiac_disease_A_review_of_the_literature_Fatigue_in_celiac_disease

www.celiakia.pl/mgla-mozgowa-neurologiczny-objaw-nietolerancji-glutenu/

www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/257515,nieceliakalna-nadwrazliwosc-na-gluten

www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/133862,gluten

www.celiakia.pl/celiakia/diagnoza/

www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/121832,zespol-przewleklego-zmeczenia-rozpoznanie-i-leczenie

www.celiakia.pl/objawy-nadwrazliwosci-na-gluten/