Celiakia – co to za choroba?

„Nie jesz glutenu? Nie wydziwiaj, przecież jedna bułka Ci nie zaszkodzi!” – osoby chore na celiakię (chorobę trzewną) często spotykają się właśnie z takimi komentarzami. Tymczasem problemem może być nawet minimalna ilość glutenu, np. z okruszków chleba zostawionych na desce do krojenia czy mąki pszennej przeniesionej do dania z kuchennego fartucha.

W jaki sposób objawia się celiakia? Co to za choroba? I dlaczego narosło wokół niej tyle mitów? Sprawdź!

Celiakia – co to jest i jak wpływa na organizm? 5 najważniejszych informacji o chorobie

Czy wiesz, że na celiakię choruje minimum ok. 1% populacji [1]? A przynajmniej takie są szacunki, bo wielu chorych wciąż nie zdaje sobie sprawy z obecności tego schorzenia. I nic dziwnego, bo ze względu na niespecyficzne objawy trudno ją wykryć. Na czym polega?

Celiakia to choroba autoimmunologiczna

Celiakia nie jest „zwykłą” alergią czy klasyczną nietolerancją pokarmową, a chorobą o podłożu autoimmunologicznym (tak jak np. cukrzyca typu 1 czy Hashimoto) oraz genetycznym. Organizm osoby chorej pod wpływem glutenu uruchamia nieprawidłową reakcję układu odpornościowego. W uproszczeniu: gluten prowadzi do stanu zapalnego i uszkodzenia jelit – a dokładniej kosmków jelitowych, odpowiedzialnych głównie za wchłanianie składników odżywczych.

Celiakia nie jest chorobą wieku dziecięcego

Kiedyś mówiono, że na celiakię chorują tylko najmłodsi. Teraz już wiadomo, że to nieprawda – aż 7 na 10 nowych przypadków choroby wykrywa się u osób w wieku powyżej 20 lat [1]. Dodatkowo celiakia może ujawnić się w każdym momencie. Pierwsze objawy mogą pojawić się np. po okresie dużego obciążenia organizmu, infekcji, ciąży, operacji lub silnym stresie.

Celiakia może długo przebiegać niezauważona

U części osób choroba rozwija się stopniowo i przez długi czas nie daje jednoznacznych sygnałów. Dodatkowo jej klasyczna postać, z problemami jelitowymi, występuje rzadziej niż nieklasyczna forma celiakii. Z tego powodu bywa wykrywana przypadkiem, np. podczas diagnostyki niedoborów, problemów hormonalnych, niewyjaśnionego bólu głowy, chorób współistniejących albo rutynowych badań.

Osoby chore muszą unikać nawet niewielkich zanieczyszczeń glutenem

Jelita reagują nawet na niewielkie ilości glutenu, dlatego tak ważne są zarówno zasady wybierania produktów, jak i przygotowywania posiłków. Celiak nie może korzystać chociażby z tostera, w którym pieczono chleb pszenny czy tego samego oleju, w którym smażyły się nuggetsy w panierce z glutenem.

Niektóre osoby są bardziej narażone na zachorowanie

Niektórzy mają większe predyspozycje, by zachorować na celiakię. Dotyczy to m.in. osób, które chorują na inne choroby autoimmunologiczne. Przykłady? Według niektórych badań u 10–15% osób z cukrzycą typu 1 [2], [3] i ok. 8,6% osób z Hashimoto [4] rozpoznaje się także celiakię. Ze względu na podłoże genetyczne 8 razy częściej chorują także krewni pierwszego stopnia (rodzice, dzieci, rodzeństwo) [5]. Celiakii sprzyjają też inne problemy zdrowotne, np. zespół Downa.

Celiakia – co to w praktyce oznacza dla chorego? Dieta bezglutenowa

Aktualnie nie ma leków, które leczą celiakię i pozwalają chorym na bezpieczne spożywanie produktów z glutenem – bez ryzyka uszkodzenia jelit. Z choroby nie można wyrosnąć, nie da się jej też całkowicie wyleczyć.

Co to oznacza w praktyce? Jedynym sposobem leczenia jest stosowanie diety bezglutenowej, ścisłej i przez całe życie. Jadłospis może zawierać zarówno produkty naturalnie bez glutenu, jak i pozbawione go podczas produkcji. Najważniejsza jest analiza etykiet pod kątem składu oraz oznaczeń producentów, zwłaszcza:

• określenie „bezglutenowy” – może być stosowane tylko dla żywności, która zawiera nie więcej glutenu niż 20 mg/kg, co reguluje Rozporządzenie Komisji UE nr 828/2014 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat nieobecności lub zmniejszonej zawartości glutenu w żywności [6],
• znak Przekreślonego Kłosa – Europejski System Licencyjny, oznaczone tak produkty są bezpieczne do spożywania przez osoby z celiakią [7].

Kiedy przejść na dietę bezglutenową? Nie rób tego na własną rękę, zwłaszcza jeśli nie masz jeszcze diagnozy od lekarza. Eliminacja glutenu na próbę może wręcz utrudnić diagnostykę i wydłużyć ten proces, obniżając poziom przeciwciał.

Dodatkowo dieta powinna być wprowadzona pod okiem specjalisty, by uniknąć niedoborów i zadbać o dostarczenie niezbędnych substancji odżywczych.

Więcej na temat diagnostyki choroby – w tym badań DNA i biopsji jelita cienkiego – znajdziesz w artykule: Celiakia – jak ją zdiagnozować?

Objawy celiakii mogą Cię zaskoczyć. Opisano ich ok. 200 [8]

Co wymienia się wśród objawów, z jakimi mogą zmagać się osoby chore na celiakię – które spożywają gluten? Klasyczna postać schorzenia charakteryzuje się biegunkami, bólami brzucha, utratą masy ciała.

A jeśli to forma nieklasyczna, celiakom mogą doskwierać m.in.:

• niedobory, np. anemia,
• bóle głowy, migreny,
• bóle mięśni, stawów i kości,
• osłabienie kości, osteoporoza,
• problemy z płodnością,
• zanik okresu,
• poronienia,
• zaparcia, wzdęcia,
• afty w jamie ustnej,
• nadmierne, przewlekłe zmęczenie,
• problemy skórne,
• zaburzenia nastroju.

Dlaczego objawy celiakii są tak różnorodne?

Już wiesz, że u osób z chorobą trzewną pod wpływem glutenu dochodzi do stopniowego uszkodzenia kosmków jelitowych. W konsekwencji organizm nie może dobrze przyswajać składników odżywczych, które dostarcza się z jedzeniem.

I to właśnie główny powód, dla którego objawy celiakii są tak różnorodne – i najczęściej dotyczą całego organizmu. Zdarza się, że chory leczy się np. z powodu anemii, migren, problemów z płodnością czy osteoporozy, których pierwotną przyczyną jest właśnie nieleczona celiakia.

Według wyników ankiety „Ocena opieki medycznej oraz jakość życia u chorych na celiakię” (opublikowanych w magazynie „Bez Glutenu”) średni czas od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia diagnozy wynosi w Polsce 9 lat [9].

Objawy celiakii u dorosłych i u dzieci. Czym się różnią?

Wciąż mało kto zdaje sobie sprawę, że klasyczna celiakia znacznie rzadziej występuje u dorosłych – a częściej u dzieci. Właśnie dlatego chorobę szybciej diagnozuje się u najmłodszych pacjentów. Objawy celiakii u dzieci, oprócz problemów z układem pokarmowym (wzdęcia, biegunki, ból brzucha), mogą obejmować też:

• niską wagę, niski wzrost,
• opóźnione dojrzewanie,
• niedobory szkliwa,
• częste złamania,
• wysypkę i inne problemy skórne,
• niedobory witamin i minerałów,
• częste afty w jamie ustnej.

Czy objawy celiakii u dorosłych mogą minąć?

Objawy celiakii u dorosłych mogą się wyciszyć, ale dzieje się to dopiero po wprowadzeniu ścisłej diety bezglutenowej. Samo przeczekanie choroby nie sprawi, że minie ona samoistnie – to schorzenie przewlekłe, które pozostaje z chorym na całe życie.

Po odstawieniu glutenu jelita stopniowo się regenerują, a dolegliwości mogą się zmniejszyć lub całkowicie ustąpić. Jeśli jednak chory wróci do jedzenia glutenu, reakcja autoimmunologiczna może pojawić się ponownie, nawet gdy objawy nie wystąpią od razu.

Dodatkowo we wspomnianej już ankiecie chorzy opisywali, jak długo objawy pozostawały z nimi po eliminacji glutenu. Okazało się, że niemal 5 lat utrzymywały się bóle głowy, 4 lata wzdęcia, a ponad 3 lata anemia [9].

Celiakia – co za choroba? FAQ

Co jeszcze warto wiedzieć na temat choroby trzewnej? Sprawdź odpowiedzi na pytania, które najczęściej zadają internauci!

Czy celiakię można wyleczyć?

Celiakia to choroba przewlekła, której leczenie polega na eliminacji glutenu. Stosowanie ścisłej diety bezglutenowej pozwala zregenerować jelita (ten proces może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, zależnie od poziomu zaawansowania choroby) i zmniejszyć lub całkowicie wyeliminować objawy. Ponowne spożywanie glutenu znów aktywuje jednak mechanizmy autoimmunologiczne, dlatego celiakia obecnie nie jest w pełni wyleczalna.

Od czego powstaje celiakia?

Do zachorowania na celiakię potrzeba kilku czynników. Jednym z nich są predyspozycje genetyczne – haplotyp HLA-DQ2/DQ8, który występuje u ok. 30% populacji europejskiej [10]. Choroba może rozwinąć się pod wpływem infekcji, zażywania konkretnych leków, w ciąży czy po sytuacji stresowej. Dodatkowo większe ryzyko występuje u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi (np. cukrzycą typu 1) oraz niektórymi schorzeniami.

Czy można pić kawę przy celiakii?

Klasyczna, naturalna kawa jest bezglutenowa, jednak zawsze najlepiej wybierać produkty z symbolem Przekreślonego Kłosa. Uważaj zwłaszcza na kawy smakowe, aromatyzowane czy z syropami – które mogą zawierać dodatki z glutenem. Zanieczyszczone mogą być też napoje w kawiarniach czy na stacjach benzynowych, o ile dana lokalizacja nie należy do programu Menu Bez Glutenu.

Jakie słodycze można jeść przy celiakii?

Wybieraj produkty oznaczone jako „bezglutenowe” oraz te z symbolem Przekreślonego Kłosa – wtedy możesz mieć pewność, że są dla Ciebie bezpieczne. Możesz jeść też domowe wypieki upieczone przez Ciebie lub bliskich na bazie bezglutenowych składników (pod warunkiem, że zostały przygotowane bez kontaktu z glutenem). W niektórych cukierniach, piekarniach czy restauracjach znajdziesz bezglutenowe opcje: Menu Bez Glutenu.

Jak zregenerować jelita przy celiakii?

Podstawą regeneracji jelit przy celiakii jest ścisła dieta bezglutenowa, która pozwala wyciszyć stan zapalny i stopniowo odbudować kosmki jelitowe. Ważne jest też unikanie zanieczyszczeń glutenem oraz uzupełnianie niedoborów, np. żelaza, witaminy D czy kwasu foliowego (jeśli zaleci to lekarz). Regeneracja jelit wymaga czasu – u części osób trwa kilka miesięcy, a u innych dłużej.

Źródła:

1. celiakia.pl – Celiakia
2. Waliłko E. i in., Celiakia u dorosłych osób z cukrzycą typu 1.
3. celiakia.pl – Nieleczona celiakia
4. termedia.pl – Prof. Anna Popławska-Kita o chorobie Hashimoto
5. ESPGHAN, Celiakia – ulotka.
6. EUR-Lex – Rozporządzenie Komisji UE nr 828/2014
7. przekreslonyklos.pl – Licencja Przekreślonego Kłosa
8. termedia.pl – Celiakia, choroba o wielu twarzach
9. celiakia.pl – Polacy średnio 9 lat czekają na diagnozę celiakii
10. ptghizd.pl – Celiakia: nowe rekomendacje 2020 (PDF)

Pozostałe materiały wykorzystane przy tworzeniu artykułu:

• mp.pl – Interna – Celiakia
• celiakia.pl – Objawy celiakii
• celiakia.pl – Poradnik: celiakia i dieta bezglutenowa
• mp.pl – Celiakia (pediatria)