Czy celiakię można nabyć w dorosłości? Objawy i przyczyny

Spis treści

„Całe życie normalnie jadłam pieczywo i makaron, a po 60. okazało się, że mam celiakię. Wcześniej nie było żadnych objawów” – czy taka sytuacja jest w ogóle możliwa? Okazuje się, że tak. Choroba może aktywować się w każdym momencie życia. Sprawdź, co jeszcze warto wiedzieć o celiakii u dorosłych!

Czy celiakię można nabyć? 4 najważniejsze fakty na początek

Chociaż stosowanie diety bezglutenowej bywa uważane za „modną fanaberię”, dla niektórych osób to jedyna opcja, by być zdrowym. Mowa o chorych na celiakię, czyli trwałą nietolerancję glutenu. Czym wyróżnia się to schorzenie?

Celiakia to nie jest „zwykła” alergia

Nieprawidłowa reakcja organizmu na konkretne jedzenie (np. orzechy ziemne, mleko krowie, jajka) zwykle kojarzy się z alergią. W przypadku celiakii sprawa wygląda jednak inaczej – to choroba autoimmunologiczna, przewlekła, o podłożu genetycznym. Nie mija i wymaga ścisłej diety bezglutenowej już do końca życia.

Jeśli osoba chora spożyje gluten (nawet jego minimalną ilość), organizm uruchamia szereg reakcji. W dużym uproszczeniu ten składnik wyzwala „atak” na samego siebie, co powoduje głównie stan zapalny w jelitach i uszkodzenie kosmków jelitowych. To przyczynia się z kolei do problemów z wchłanianiem i wielu różnorodnych objawów.

Więcej na temat celiakii, jej objawów oraz przebiegu czeka na Ciebie w artykule: Celiakia – co to za choroba?

Celiakii się nie nabywa – ale choroba może się aktywować

Na celiakię mogą zachorować osoby, które mają pewne predyspozycje genetyczne. Tylko u nich choroba może się aktywować, tylko u nich układ immunologiczny może zareagować w nieodpowiedni sposób.

Celiakii nie można więc nabyć w klasycznym sensie – np. chorując jak na grypę (którą można zarazić się od drugiej osoby) albo jak na salmonellozę (która może być skutkiem spożycia skażonej żywności). Z tego powodu w przypadku celiakii trafniej jest mówić o rozwoju, aktywacji lub ujawnieniu się choroby niż o jej nabyciu.

Celiakia może ujawnić się w każdym wieku

Kiedyś uważano, że to wyłącznie choroba wieku dziecięcego. Dziś wiadomo, że z celiakii nie można wyrosnąć. Co więcej – można zachorować na nią również w dorosłości, nawet w wieku senioralnym.

U niektórych osób objawy pojawiają się już w dzieciństwie, ale z czasem ustępują lub zostają zignorowane, więc choroba przez lata pozostaje nierozpoznana. Inni dopiero po wielu latach łączą występujące u nich dolegliwości z celiakią. Istnieją także osoby, u których pierwsze objawy pojawiają się dopiero w dorosłości lub w starszym wieku, mimo że wcześniej były zdrowe.

Z celiakii nie można wyrosnąć

Zdiagnozowana celiakia oznacza konieczność stałej eliminacji glutenu – do końca życia, to obecnie jedyny sposób leczenia. Ścisła dieta bezglutenowa u większości osób powoduje odbudowę kosmków jelitowych, dlatego objawy mijają. Jeśli miną lub się osłabią, nie można jednak wrócić do spożywania glutenu, co mogłoby spowodować ich nawrót.

To m.in. dlatego postawienie odpowiedniej diagnozy jest tak ważne. U osób, które zmagają się z alergią na pszenicę lub nieceliakalną nadwrażliwością na gluten, dieta zwykle nie musi być tak restrykcyjna.

Jeśli chcesz poczytać więcej na ten temat, sprawdź artykuł: Celiakia – czy można z niej wyrosnąć?

Czy celiakię można nabyć w dorosłości? Możliwe wyzwalacze

Chociaż celiakii nie można nabyć w klasycznym sensie, choroba może aktywować się w dowolnym momencie życia – u osób, które mają predyspozycje genetyczne. Co jeszcze jest konieczne, aby zachorować? Istnieją pewne czynniki, które mogą potencjalnie wyzwolić reakcję autoimmunologiczną. Wśród nich specjaliści wymieniają zwłaszcza [1, 2, 3, 4, 5]:

infekcje żołądkowo-jelitowe,
zabiegi chirurgiczne,
stosowanie niektórych leków,
silny stres,
okres ciąży.

Tego typu czynniki środowiskowe wciąż są jednak tematem badań. Naukowcy analizują również, jaki wpływ na ryzyko zachorowania mogą mieć np. sposób karmienia w dzieciństwie, moment wprowadzenia glutenu do diety czy sposób przyjścia na świat [4, 6].

Kiedy można zachorować – czy celiakia jest od urodzenia?

Warianty genów związane z predyspozycją do celiakii są obecne od urodzenia (a właściwie – od momentu poczęcia) i nie zmieniają się przez całe życie. To wcale nie oznacza jednak, że również celiakia zawsze jest obecna od narodzin. Może pojawić się zarówno u najmłodszych, jak i w okresie dojrzewania, a także u dorosłych w każdym wieku.

Jaka grupa jest najczęściej diagnozowana w kierunku celiakii? Obecnie wcale nie są to dzieci! Z informacji Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej wynika, że 70% przypadków celiakii jest wykrywanych u osób w wieku 20+ [1].

Amerykańskie stowarzyszenie National Celiac Association podaje z kolei, że w USA ponad 80% przypadków diagnozuje się u osób dorosłych – w tym ok. ¼ dotyczy osób 60+, a ok. 4% seniorów 80+ [8].

Czy celiakia jest od urodzenia? Brak objawów w dzieciństwie nie wyklucza choroby w dorosłości

Jeśli dorosła osoba z celiakią nie została zdiagnozowana w dzieciństwie, możliwe są trzy główne scenariusze:

choroba nie była jeszcze aktywna,
objawy nie zostały powiązane z celiakią,
wcześniej występowała celiakia bezobjawowa.

U dorosłych celiakię trudniej wykryć również z innego powodu – objawy bywają naprawdę niespecyficzne. Mogą to być przykładowo:

bóle głowy,
mgła mózgowa,
przewlekłe zmęczenie,
problemy z płodnością,
niedobory żelaza,
afty.

Dokładniejszy opis symptomów celiakii znajdziesz w poradniku: Objawy nietolerancji glutenu – 5 oznak, które warto sprawdzić.

Pamiętaj! Moment postawienia diagnozy nie zawsze oznacza moment aktywacji choroby – tym bardziej że według badań od zauważenia pierwszych objawów do postawienia właściwego rozpoznania mija średnio nieco ponad 7 lat [2]. Przed postawieniem diagnozy nie można też samodzielnie przechodzić na dietę bezglutenową, co mogłoby zaburzyć cały proces.

Czy celiakia jest genetyczna? Tak, ale…

U osób chorych na celiakię występują konkretne zestawy genów (haplotypy): HLA‑DQ2 i/lub HLA‑DQ8. Jak wskazuje prof. dr hab. n. med. Bożena Cukrowska:

„Obecność haplotypu HLA-DQ2/DQ8 nie potwierdza jednak rozpoznania CD (około 30% populacji europejskiej ma taki haplotyp) [7]”.

W Rekomendacjach Sekcji Jelitowej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii można z kolei przeczytać, że:

„Obecność tych haplotypów jest niezbędna, ale niewystarczająca do rozwoju choroby [2]”.

To wszystko oznacza, że chociaż celiakia ma podłoże genetyczne, same geny to nie wszystko. Dodatkowo grupa osób, które mają predyspozycje do zachorowania, jest bardzo duża – w przypadku Europejczyków to niemal 1/3 populacji [7]. U nich celiakia może się rozwinąć, jednak wcale nie musi i u większości wcale się nie rozwinie.

Czy celiakia jest genetyczna? Predyspozycje do zachorowania

Istnieją takie grupy osób, które są bardziej narażone na zachorowanie na celiakię. Jeśli należysz do którejś z nich, warto jeszcze baczniej obserwować organizm i w razie czego wykonać badania. Celiakia częściej występuje u:

krewnych I stopnia osoby chorej,
chorych na inne choroby autoimmunologiczne, np. Hashimoto,
osób z zespołami wad wrodzonych: Downa, Turnera oraz Williamsa.

Jeśli chcesz poznać statystyki oraz inne ciekawostki na ten temat, sprawdź artykuł: Nietolerancja glutenu – jakie są predyspozycje do zachorowania?

Celiakia u dorosłych [FAQ]

Co jeszcze warto wiedzieć o celiakii? Sprawdź, o co najczęściej pytają internauci i dowiedz się więcej o tej chorobie.

Po kim dziedziczy się celiakię?

Geny, które predysponują do zachorowania na celiakię, dziedziczy się po rodzicach. U krewnych pierwszego stopnia osoby chorej (a więc u jej rodziców i dzieci) ryzyko zachorowania wynosi 5-10% [2], a według innych źródeł ok. 20% [9].

Czy można nagle mieć nietolerancję glutenu?

Celiakia, czyli trwała nietolerancja glutenu, może uaktywnić się w każdym wieku – nawet u osób, które do tej pory mogły bezpiecznie spożywać gluten. Taka sytuacja może wystąpić jednak u osób, które mają określony zestaw genów (HLA‑DQ2 i/lub HLA‑DQ8).

Jakie są nietypowe objawy celiakii?

Chociaż celiakia kojarzy się głównie z objawami ze strony układu pokarmowego, takie problemy ma jedynie część chorych. Częściej objawy wiążą się ze stanem zapalnym i uszkodzeniem kosmków jelitowych – co może powodować niedobory witamin i minerałów. W konsekwencji nieleczona celiakia może wywołać m.in. bóle głowy, anemię, afty w jamie ustnej, poronienia czy problemy z koncentracją. Więcej na ten temat znajdziesz w artykule: Jakie są nietypowe objawy celiakii?

Jak rozpoznać celiakię u dorosłych?

Przy podejrzeniu celiakii najlepiej umówić się do gastroenterologa. Pierwszymi badaniami są badania krwi: anty-TG2 IgA oraz całkowite IgA. Czasami lekarz może zalecić także analizę innych przeciwciał. Drugim krokiem diagnostycznym jest badanie endoskopowe (biopsja), z którego w niektórych przypadkach można zrezygnować (wtedy wykonuje się ponowne badanie przeciwciał). Na podstawie wyników lekarz stawia diagnozę i dopiero wtedy zaleca eliminację glutenu.

Czy można mieć celiakię bez objawów?

Tak, istnieje bezobjawowa postać celiakii. W takiej sytuacji gluten „po cichu” szkodzi, m.in. uszkadzając kosmki jelitowe. Z czasem mogą wystąpić niedobory, co może prowadzić do wystąpienia objawów. Taki typ celiakii zwykle jest wykrywany w trakcie badań przesiewowych u osób z grupy podwyższonego ryzyka.